MENS DOVRE FRAMLEIS STÅR

Paal-Helge Haugen

 

MENS  DOVRE  FRAMLEIS  STÅR

 

To hundre år.

Jovisst, det er lenge sidan,

treogsøtti tusen dagar sidan, 

og meir til.

 

Men målt i Dovre-tid

er to hundre år knapt merkbart,

eit lite blink

i dei fire hundre millionar av år

som Dovre har stått.

Eit fjell held seg med andre målestokkar,

vêr og vind og erosjon

av gneis og granitt.

Når fjellet blir til grus

blir tida synleg.

 

Men i mennesketid er det annleis.

Vi er så stutte av oss.

Vi er så kortvarige.  

Og vi minnest så lite.

 

To hundre år er gått, seier vi.

Men kva kan vi vite

om det som var?

Korleis kan vi kjenne historien?

Eg meiner kjenne den, verkeleg kjenne den,

på kropp og sjel.

Korleis kan vi vite det vi trur

at vi veit?

 

Vi kan lese namn og tal og tabellar,

protokollar og brev, dagbøker og sitat,

men kan vi sjå menneska?

Menneska med dei tankar

som dei gøymde lengst inne bak panna,

med sin frykt og sine håp

og sine små gleder

og ein sjeldan gong den store gleda,

den aller største,

den vi kallar lykke,

den som klarer å overtyde oss 

om at slit og uro har ei meining

og at livet er makelaust,

fordi det er det einaste vi eig,

det einaste vi kan eige.

 

Kva veit eg om min tipp-tipp-oldefar,

som var einogførti år i 1814,

kva veit eg om det som var hans verden,

ikkje berre den ytre,

men også den verden 

vi kallar den indre?

Kva veit eg om

korleis det var å vere han?

 

Eg ber med meg ein liten del

av den genetiske gåva han sende vidare

gjennom tida,

nokre små delar av ein spiral 

djupt inne i cellene,

ein mikroskopisk rest

av det som ein gong var han.

 

Eg kjenner namnet hans.

Men kven var han,

i full utstrekning?

Det veit eg ikkje.

Dei gulna arka og dei skeive signaturane

sender berre eit svakt ekko

som eg ikkje maktar å tolke.

 

Det var romsleg for menneska

i dette langsmale landet

for to hundre år sidan.

Alle desse himmelvide strekningar

for eit folketal på godt under millionen.

Det blir eit par personar

pr. kvadratkilometer.

I dag er vi seks gonger så mange.

Betyr det

at vi er nærare kvarandre?

 

I 1814 gjekk framleis grisar og kyr

i bakgatene i Christiania.

Gjennomsnitts levealder var godt og vel

førti år.

Det var nesten ingen vegar,

nesten ingen aviser.

Men mange kunne lese og skrive.

Berre éin av dei som møtte på Eidsvoll

hadde ikkje lært den kunsten,

og måtte ha hjelp

av dei penneføre.

Bonde og borgar hadde Bibelen og salmeboka, 

postillen og almanakken.

Og stundom Christian den femtes Norske Lov.  

 

Også der fanst næring for tankar

ut over det daglege strev.

Og det fanst kunnskapar vunne på eigen kropp

med eigne hender.

Det fanst kunnskapar overleverte frå far til son,

frå mor til dotter,

det fanst historiar som vart henta fram

ein sein time

kring det flakkande lyset frå åren.

Det fanst gamle røyster som visste

og unge vidopne øyro som høyrde.

Det fanst restar av ei fortid

og uklåre bilete av ei framtid

som kunne bli annleis enn det 

som hadde vore.

 

Det var desse bileta dei såg føre seg,

dei som gav seg ut på reis

for å skyve saman ein grunnmur

til det Noreg som skulle kome.

Berre menn, det er klart,

korleis skulle det elles gått?

Med kvinnfolk til stades?

Ingen Fruentimmer eller Ungdom

tillades at være tilstede under Forretningen,

slik var det då ein valde utsendingar.

 

Kan hende hadde nokre av dei utsende

med seg eit lite ekko 

frå eit muntert lag av norske studentar

i København, eit par generasjonar tidlegare,

dei som reiste seg med glas i hand, og song:

Dog vaagne vi vel op engang

Og bryde Lænker, Baand og Tvang

 

Kan hende var det andre

som tenkte mest på ei framtid

der alle kunne få sitt daglege brød;

etter år med krig og misvekst 

og visnande åkrar,

då ein måtte prøve å overleve  – 

ikkje berre med bark i brødet,

men med mose og lav 

og kva ein kunne finne.

 

Det hadde vore hunger-opprør 

i Arendal og Kristiansand,

småbønder og husmenn trekte inn 

frå bygdene omkring,

samla seg på torget og ropte på korn,

på mat, på føde, på liv

utanfor korn-kjøpmannens godt for-trekte gardiner

og dobbelt låste lagerbygningar.

 

Midt i hungeren

kom prins Christian Fredrik på besøk

til Kristiansand 

og superte hos kjøpmann Mørch,

med seks rettar på bordet,

sommarkvelden fall på og lyset frå kandelabrane

flakka over dei lystige og velfødde

mens folket samla seg utanfor i skumringa

og bad om ein liten bete brød,

for Guds skuld, og sine barns skuld,

dei som ikkje visste si arme råd.

 

Korleis kan ein tenke 

så ulike verdenar saman?

 

Kva dei enn tenkte,

her kom dei, utsende av folk der heime,

berande på ei tung bør av ansvar

kom dei, alle hundre og tolv av dei,

i mars og april,

over fjordar og nutar kom dei,

på kjøl og kjerre og såre føter,

på ski og slede og trugar,

i morknande vårsnø

nedover lier og skrentar

i teleløysing og snøslaps og bekkefár

og veglause strekningar kom dei

med søle til midt oppå kjerrehjula

og vatn som surkla i skaftestøvlane

  −  dersom ein ikkje skulle vere så heldig

å heite Wedel Jarlsberg

og kunne kome sigande i lukka gullkarét,

eit kokett lite rokokko-lysthus

montert på aristokratiske sledemeier;

kom ikkje her, vi hadde då adelege doningar

i Noreg også!

 

Dei kom saman.

Med alle sine avstander 

kom dei likevel saman.

Stundom kunne det virke som dei høyrde heime

på ulike klodar – 

kor stor var ikkje avstanden mellom 

trelast-handlar og skipsreiar Ole Clausen Mørch

frå borgarskapets øverste topp

i Christianssand

til bondelensmannen og slagsbroderen

Olav Knutsson Tveiti

frå øverst oppe i lia i Valle-bygda,

han som tok det bokstavleg 

dette med å handheve lova

og gjerne dengde både skrivar og fut.

 

Den eine verden kolliderer med den andre.

Men verket går vidare,

om viljen er sterk nok.

På Eidsvoll måtte kammerherre Løvenskiold

lage seg eit ból av halm

og sove på golvet,

saman med tre andre av Noregs rikaste menn.

Då var det godt å ha

noko å styrke seg på.

Til frokost var det madeira-vin til alle,

eller øl og dram

for dei som hadde ein simplare smak. 

 

Og likevel.

Dei samla seg.

Dei bygde grunnmuren,

og meir til. 

Og dei bygde saman.

Etter kvart som dagane og arbeidet skreid,

kasta tanken av seg Baand og Tvang,

motet løfte brystet,

dei pusta inn fridomens luft

og kjende framtida banke i årene.

Dei henta virke

hos idéane frå eit større Europa,

dei smidde og snekra materialane saman

med heimlege reiskapar

til eit byggverk som kunne tole

nordavind og snøfokk og sjøsprøyt.

Dei fordelte makt

slik at makt ikkje skulle vere

eit eintals-ord,

og delte ut fridom,

det vesle dei hadde å dele.

Frihedens hellige Ild kalla dei det,

Denne ædle Prøve på Borger-Sind;

Menneskets Adel og Værd tala dei om

og meinte det dei sa.

 

Men er det ikkje latterleg 

så oppblåste dei var,

desse nasjonalistiske posørane

for to hundre år sidan; så digre i ord,

så pompøse!

Og så fordomsfulle – 

reiste dei seg ikkje i salen og skreik

at vi ingen jødar skulle ha i landet?

 

Det er lett å vere klok på avstand.

Det er praktisk å ha historiens fasit

på baklomma.

Den frikjenner ikkje dei

som ikkje bør frikjennast.

Men vi skal kanskje ikkje kjenne oss

altfor trygge, vi heller.

Kva reiser vi oss og skrik for i dag

og kva vil vi synast om dét i morgon?

Kva vil våre etterkomarar

seie om våre digre ord?

For vi har vel tenkt

å stelle oss slik at vi får etterkomarar?

 

Vi får gå litt forsiktig i dørene,

vi som har slutta å samtale

og i staden fører dialog

for å finne robuste løysingar

på våre utfordringar,

mens vi prøver å halde fokus

og følgjer vår agenda;

implementerer og allokerer

på det mest spektakulære vis

og har så mange del-mål

at vi misser sjølve målet av syne.

 

                             Dog vaagne vi vel op engang

 

Og kom ikkje her og sei

at det er to hundre års demokrati vi feirar.

Det er to hundre års forsøk

på å finne vegen dit.

På den vegen

har historien etterlate seg mange merkesteinar,

grunnlova, jovisst, men også kvinnefrigjeringa,

arbeidarrørsla, haugianismen...

Inn til vegen mot demokratiet 

går det mange stigar,

både frå bedehus og skolehus og Folkets Hus

og mange fleire hus.

 

Men korleis er det med denne vegen,

har vi fått auga på den nå?

Eller har vi slått oss til ro

ein stad midtvegs

og er fornøgde med det,

mens så mykje viktig skjer 

i hus utanfor allfarveg,

i lukka rom?

Ikkje veit eg, men eg er i tvil.

 

Og eg synest å sjå

at ein ny klasse av løvetemmarar

er på veg opp Løvebakken

for å bedrive noko dei kallar kommunikasjon,

men det finst sikkert andre ord

som kan beskrive 

det dei held på med.

Det er ikkje så lett å vite.

Kanskje manglar vi ord

for det som skjer,

akkurat her, akkurat nå. 

Det einaste eg veit,

er at Storebror er over alt,

han ikkje berre ser deg,

han høyrer deg også,

og lagrar deg.

 

                           Dog vaagne vi vel op engang

 

Ein gong tenkte vi i det minste

i tiårs-bolkar,

nå er vi framsynte om vi tenker

fjorten dagar fram i tida.

Held vi på slik,

kjem vi til å leve i eit evig presens.

Før tenkte ein i generasjonar.

Ein bonde måtte levere garden vidare

til etterkomarane

i betre stand enn han sjølv fekk den.

Dét kan vi i alle fall lære

av historien,

mens vi strevar med å privatisere fridomen

og deregulere fellesskapet.

 

                                Dog vaagne vi vel op engang

 

På vegen frå Eidsvoll til oss

har orda skift meining.

Enige og tru til Dovre fell,

det høyrest fint ut,

men skal vi vere enige og tru

til isen smeltar 

og sjøen stig opp over bryggekanten?

 

Det skjer så mykje.

I alle fall ser det slik ut,

når informasjonen fossar mot oss 

i alle mogelege og umogelege kanalar,

heilt til vi trur 

at summen av desse informasjons-partiklane

er identisk med kunnskap.

Då er det lett å bli så distrahert

at ein gløymer å redde

det som ennå reddast kan.

 

                              Dog vaagne vi vel op engang

 

Vil vi ikkje at våre etterkomarar

skal få kjenne 

kor mildt våren kan kome sigande

inn over Noreg, sørfrå,

og stryke henne over kinnet?

 

Og kvar er sjela blitt av, mine vener?

Har du sett noko til henne

i det siste?

 

Det finst faktisk noko 

som ikkje lar seg måle

i meter og tonn

i kroner og øre.

Det finst faktisk noko

som ikkje er til salgs.

 

Berre spør Dovre.

Då skal du få svar:

Historien er ikkje over.

Den er ikkje slutt.

For alt vi veit,

er den knapt begynt.